Սույն գրառման մեջ ես կփորձեմ վերլուծել և համեմատել Ինտերնետի զարգացումը երեք ինտերնետային գաղութներում (colony)`Անգլալեզու, Ռուսալեզու և Հայալեզու։ Մասշտաբներն իհարկե անհամեմատելի են, սակայն ընդհանրություններն, իմ կարծիքով, շատ ակնառու են։

Մինչդեռ գրառումը լուրջ վերլուծության փորձ է, այն կարող է առաջին հայացքից անհետաքրքիր թվալ, բայց դուք մինչև վերջ կարդացեք։

Մաս Ա․ Netscape-ի դարաշրջանը և Բովանդակությունը։

90-ականներին, երբ Ինտերնետի հրաշքը դեռ նոր էր արարվել, մարդիկ դեռ չէին իմանում կամ պատկերացնում, թե ինչ զարգացում այն կարող է ստանալ  ինչ հնարավորություններ ունի այն։ Միայն մի խումբ գիտնականներ ու պետական կառույցներ էին աշխատում դրա զարգացման ու հետազոտման ուղղությամբ, մինչդեռ մնացած մահկանացուները, ապշած Ինտերնետի հասանելությունից, սկսեցին բազմաթիվ էջեր ստեղծել, որտեղ կարելի էր գտնել զանազան թեմաներով նյութեր․ սկսած գեղարվեստական գրականությունից, մինչև քաղաքի բնակիչների հեռախոսահամարների ցանկը։ Այսպես սկսվեց Բովանդակության Դարը։ Ինտերնետն օրեցօր աճում էր ծավալային առումով։ Ամեն օր նոր էջ կամ կայք էր ստեղծվում, որն իր մեջ պարունակում էր հիմնականում տեքստ և նկարներ։ Արդյունքում, Ինտերնետում կարելի էր գտնել ամեն ինչ, ինչ ցանկանում ես։ Այս տենդենցը շարունակվեց ընդհուպ մինչև 90-ականների երկրորդ կեսը։ Ինտերնետը դարձավ բովանդակության հոմանիշը՝ լուրջ մարտահրավեր նետելով տպագիր մամուլին, գրքերին, նամակագրությանը։ Որպես այս ֆենոմենի տրամաբանական ածանցյալ, ի հայտ եկան Որոնողական համակարգերը (LYCOS, Yahoo!, MSN…), որոնց նպատակն էր ինչ որ կերպ համակարգել անսահման ինֆորմացիան։

Այս դարաշրջանին բնորոշ են  անճոռնի կայքերը, Times New Roman տառատեսակը, պարզագույն HTML-ը և անվճար պոռնոն։

Այս դարաշրջանի հուշարձանների թվին կարելի է դասել Netscape Navigator-ին, LYCOS-ին, AltaVista-ին, HotBot-ին, և իհարկե Yahoo!-ին։

Մաս Բ․ Yahoo!-ի կայսրության վերելքն ու համաշխարհային ճգնաժամը (էս մեկը չէ, սրա նախորդը)։ Կամ Ինտերնետի մոնետիզացիան։

Ինտերնետի տարածման և դրա աճի հետ մեկտեղ առաջացավ Ինտերնետի մոնետիզացիայի պահանջը, որը հետագայում վերաճեց մոլուցքի իսկ ամենավերջում բերեց պայթյունի։ Սակայն մինչև մոլուցքի սկսվելն ու պայթյունը, պետք է ուսումնասիրել առաջացած պահանջը և դրա հետևանքները։

Նորագույն պատմության մեջ հազվագյուտ են դեպքերը, երբ մարդիկ կամ ընկերությունները չեն փորձել ինչ-որ բանից եկամուտ ստանալ․ ավելի պրոֆեսիոնալ միջավանայրում այդ պրոցեսը կոչվում է կոմերցիալիզացիա։ Դրա պատճառներն ուսումնասիրելն անիմաստ է, ուստի անցնեմ հետևանքներին և պրոցեսին։ Ըստ էության, մարդիկ սկսեցին ձևեր որոնել, որոնցով կարելի կլիներ Ինտերնետի միջոցով դրամ վաստակել։ Դեռ մինչև Ինտերնետի ստեղծումը  արարումը, բովանդակության տերերը գովազդ էին տեղադրում իրենց պատկանող մեդիաներում (թերթեր, ամսագրեր, ռադիո․․․)։ Ինտերնետը ևս մի մեդիա էր, որն ավելի ու ավելի էր տարածում ստանում և ի տարբերություն թերթերի ու ամսագրերի, այն անվճար է, հետևաբար՝ ավելի հասանելի լայն զանգվածին։ Սակայն միայն դրանում չի Ինտերնետի առավելությունը․ այն հնարավորություն է տալիս դիպուկ թիրախավորման (targeting), ինչը հնարավոր չէր մինչ այդ գոյություն ունեցող ոչ մի մեդիայում։ Զգալով այս բացառիկ հնարավորությունը՝ գովազդատուները վազեցին դեպի Ինտերնետ։ Սկսվեց մոլուցքը։ Որոշ ժամանակ անցավ և մարդիկ հայտնաբերեցին էլ․ առևտուրը (e-commerce)՝ Ինտերնետի միջոցով ապրանքների և ծառայությունների վաճառքը։ Դրան նպաստեցին մի շարք հանգամանքներ․

1. Ինտերնետի լայն տարածումը
2. Օնլայն վճարումների հեշտացումը
3. Մուտքի ցածր բարիեռները
4. Առևտրի իրականացման համար անհրաժեշտ ծախսերի կտրուկ նվազումը=>մեծ ավելացված արժեքը

Եթե նկատեցիք, մինչ այս պահը խոսքը գնում էր միայն անգլալեզու գաղութի մասին։ Դա տրամաբանական պատճառ ունի․ Ինտերնետը ստեղծվել և զարգացել է հենց այդ միջավայրում և դրան նպաստել են մի շարք պատմական հանգամանքներ, որոնց թվում են՝

• Ինովացիայի (Ինտերնետի) հայրենիքը
• ձեռներեցության (entrepreneurship) դարավոր պատմությունը
• ի սկզբանե ազատ մրցակցությունը
• բնակչության և երկրների/գաղութի տեխնիկական առաջադիմությունը (քրեդիտ քարտերի լայն կիրառումը, համակարգիչների տարածումը, երկրի համատարած հեռախոսաֆիկացումը․․․)
• քաղաքական կամքը (Բիլ Քլինթոնը հայտարարել էր, որ մինչև 2000 թվականը ամերիկյան բոլոր դպրոցները միացված կլինեն Ինտերնետին )

Ի հակադրություն  այս պատկերին, Ռուսաստանում իրավիճակն այլ էր (դիտարկվող ժամանակաշրջանում վերը նշված կետերից ոչ մեկն առկա չէր ըստ էության), և որպես հետևանք, Ռունետը հետ է մնում մնացած Ինտերնետից մոտ տասը տարով։ Հայաստանի հետ համեմատությունն էլ ավելի անիմաստ է․․․

Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ Ռունետը միայն վերջերս է մտել զարգացման երկրորդ փուլ, իսկ Հայկական Ինտերնետի վիճակն ավելի բարդ է (շարունակեք կարդալը և կտեսնեք,  թե ինչու և ինչպես)։

Մինչև մեր պատմության եզրափակիչ դարաշրջանին անցնելը, հարկ է անդրադառնալ երկրորդ դարաշրջանի ավարտի պատճառներին, որոնք առաջացան հետևյալ կերպ․․․

Կոմերցիալիզացիայի մոլուցքը հանգեցրեց նրան, որ բազմաթիվ ներդրողներ, տեսնելով որոշ հաջողակ կայքերի փորձը (Yahoo!, Amazon, ebay, Barnes&Nobel….), արդարացիորեն որոշեցին, որ Ինտերնետը հաջող ներդրումների դաշտ է և անհեռատեսորեն սկսեցին ահռելի գումարներ ներդնել Ինտերնետ նախագծերում, ինչի հետևանքով շատ ընկերությունների շուկայական գինը բարձրացավ։ Սա շատ վտանգավոր էր, քանի որ մեծ ներդրումները ենթադրում են մեծ եկամուտներ ապագայում։ 1998-2000 թվականներին Ինտերնետում ներդրված դրամը հասավ գագաթնակետին և ընկերությունների մեծ մասը չկարողացան ետ բերել ներդրումները։ Արդյունքում ընկերությունների արժեթղթերի գներն անկում ապրեցին և բորսաներում խուճապ սկսվեց (ծանոթ բառեր ե՞ն։ Նույն բանը տեղի ունեցավ վերջերս, սակայն ուրիշ ոլորտում) և բռնկվեց միջազգային ճգնաժամը։

Այսպիսի բան չի կարող լինել Հայաստանում, քանի որ․

ա)հայկական ինտերնետը գտնվում է զարգացման առաջին փուլում

բ)Հայաստանում, ըստ էության չկա արժեթղթերի շուկա

Մաս Գ․ “Բովադակությունը միակ փրկությունը չէ” կամ “Ինովացիայի դարաշրջան”

90-ականների ճգնաժամից հետո այլևս հնարավոր չէր խաղալ նույն կանոններով և պետք էր փնտրել կոմերցիալիզացիայի նոր ուղիներ։ Բովանդակությունը և էլ․ առևտուրը դեռ չեն սպառել իրենց, սակայն կամաց-կամաց իրենց տեղը զիջում են օնլայն ծառայություններին (սոց․ ցանցեր, վիդեո, ամպային տեխնոլոգիաներ․․․)։ Ճգնաժամից հետո տեղի ունեցան խորքային փոփոխություններ, որոնք հանգեցրին նոր տեսակի բիզնես-մոդելների հայտնաբերմանը և Ինտերնետի մոնոպոլիզացիային։ Հայտնվեցին գերհաջողակ նախագծեր, որոնք փոխեցին Ինտերնետի դեմքը, մարդկանց սովորությունները։ Ֆեյսբուքը, YouTube-ը, WordPress-ը Salesforce-ը և այլոք Ինտերնետը դարձրին անճանաչելի։ Հաջողակ դարձան ոչ թե այն կայքերը, որոնք շատ էին գովազդվում, այլ այն կայքերը, որոնք որակապես նոր բան էին առաջարկում։ Մինչև 90-ականների ճգնաժամը Ինտերնետային երկու-երեք ծառայություն կար (chat, email, dating…)իսկ հիմա միայն Գուգլը տասից ավել ծառայություն ունի, որոնք մինչև ճգնաժամն ուղակի գոյություն չունեին։ Ինտերնետ-ծառայությունների ի հայտ գալն իր հետ բերեց մի ֆենոմեն, որը մինչ այդ անհանար էր թվում․ Ինտերնետը մոնոպոլիզացվեց։ Դրա առաջին դեպքերը Գուգլն ու LiveJournal-ն էին, որոնք լինելով արևմտյան ծառայություններ գրավեցին Ռուսաստանը և Հայաստանը։ Իսկ դրանց հետևում կանգնած ամուր ու մինչ օրս անխափան գործող բիզնես-մոդելը և լոկալիզացիան (թարգմանումը) համարյա ոչ մի շանս չի թողնում տեղական ծառայություններին։

Լոկալիզացիան իր հերթին բերում է նրան, որ շատ գաղութներ, որոնք զարգացման ավելի ցածր կետում են, սկսում են անբնականորեն զարգանալ և վտանգվում են դեռ երկար ժամանակ մնալ թերզարգացած։

Դրա ամենավառ օրինակը հայկական Ինտերնետն է, որն իր ցուցանիշներով (օրեցոր աճող կայքերի թիվ, Ինտերնետի օգտագործման տարածում․․․) դեռ գտնվում է առաջին փուլում, սակայն արդեն ծնել է սոցիալական ցանցեր, որոնողական համկարգեր, սեփական վիդեոհոսթինգ, սեփական կոնտեքստային գովազդ, բլոգերի պլատֆորմ և այլ երրորդ դարաշրջանին բնորոշ երևույթներ։ Իհարկե, ողջունելի է նման ծառայությունների ստեղծումը, սակայն ցավոք, ինովացիան դեռ դոփում է տեղում։ Տեսնենք, թե որքան։

Մի տխրեք

Առաջին երկու գրառումները՝

Սոցիալական ցանցեր. առկա իրադրությունը և Սոցիալական ցանցեր. հրամայականները :

Նախորդ գրառման մեջ ես անդրադարձա նոր հնարավորությունների և առավալությունների անհրաժեշտությանը և ինովացիայի պակասին:

Մինչդեռ ինովացիան մեծ մասամբ հենց նոր հնարավորության/առավելության աղբյուր է, այն առավելության միակ աղբյուրը չէ:

Հաշվի առնելով այն սպառնալիքները, որոնք կանգնած են հայկական սոցիալական ցանցերի առջև (ռեզերվային կայք դառնալը, ծանոթությունների կայք դառնալը), հայկական սոցիալական ցանցերը (եթե իհարկե ուզում են խուսափել այդ ճակատագրից) ուղղակի պարտադրված են սկզբունքորեն նոր կամ ուրիշ բան առաջարկել և դա պարտադիր չէ, որ լինի տեխնիկական կամ բիզնես-մոդելի ինովացիա:

Ահա, թե ինչու եմ ես այդպես կարծում. մեկ հայացք գցելով հայկական ամենահաճախելի կայքերին՝ circle.am-ի վարկածով, պարզ է դառնում, որ դրանց բովանդակությունը ասես կազմված լինի ըստ հայաստանցիների որոնողական սովորությունների հիման վրա:

Ահա թե, ինչ է պետք հայստանցիներին Ինտերնետում, բացի օդնոկլասսնիկի-ից: Ի՞նչու չօգտագործել այս հնարավորությունը և ավելի շատ օգտագործողներ չգրավել:

Մեր ընթերցողը ճշմարտացիորեն կպատասխանի “որովհետև, սոցիալական  ցանցերը պորտալներ չեն և այնտեղ ի բնե պետք է գերակշռի օգտվողների կողմից ստեղծված բովանդակությունը [user generated content]“:

Սա իհարկե օբյեկտիվ դիտարկում է, բայցևայնպես, մի՞թե հնարավոր չէ հեշտացնել user generated content-ի  գեներացումը կամ ավելի ճիշտ՝ սեիալների տարածումը սոցիալական ցանցերում:

Կամ եթե դա դժվար է, կամ աննպատակահարմար, արժե ևս մի հայացք գցել հայաստանցիների որոնողական սովորություններին և  սոցիալական ցանցերում ներգրավել բազմատեսակ խաղեր, ինչպես դա արեցին facebook-ը և вконтакте-ն:

Ի վերջո, վերադառնալով գրառման բուն թեմային, ի՞նչ հնարավոր զարգացումներ են սպասվում հայկական սոցիալական ցանցերում:

Անձամբ ես տեսնում եմ հետևյալ զարգացումները.

ա) գաղտնիք չէ, որ որոշ սոցիալական ցանցերի հիմքում ընկած են խոշոր ներդրումներ: Սա նշանակում է, որ  ներդրումները վաղ թե ուշ պետք է վերադառնան եկամտի տեսքով: Սոցիալական ցանցերի այս խմբին հատուկ է մի ինչ-որ մեդիա խմբի մի մաս լինելը:  Այս խմբին պատկանող սոցիալական ցանցերը կինտեգրվեն  (կամ արդեն ինտեգրվում են) իրենց մեդիա-խմբին պատկանող այլ ռեսուրսներին, այդպիսով մեծացնելով թե ընդհանուր խմբի այցելությունների քանակը, թե օգտագործելով սոցիալական ցանցերը այլ ռեսուրսներ կամ ծառայություններ գովազդելու համար: Այլ հարց է, թե տվյալ մեդիա խմբի բիզնես պլանում, կոնկրետ որ կայքն է համարվում եկամտի հիմնական աղբյուր:

բ) սոցիալական ցանցերի մյուս խումբը հիմնականում  մեկ կամ միքանի հոգու կողմից ստեղծված կայքեր են: Պատմությունը ցույց է տալիս, որ այդպիսի կայքերի կյանքը երկար չի լինում, քանի որ  կամ դրանք կիսատ են թողնվում, կամ չեն կարողանում ապահովել եկամուտ, կամ էլ երկուսն էլ միասին (չեն ապահովում եկամուտ=> փակվում են/ կիսատ են թողնվում):

Երկրորդ խմբի կայքերի համար առավել կրիտիկական է համեմատական առավելության կառուցումը, քանի որ դրանք մշտապես չեն կարող սնուցվել ներդրողի գրպանից և ոչ էլ ինչ որ խմբի մաս են կազմում, որպեսզի կարողանան գոյատևել մյուս կայքերի հաշվին:

Եվս մի կետ, որ առավել կրիտիկական է երկրորդ խմբի սոցիալական ցանցերին. հաջող բիզնես-մոդելի կառուցումը և իրագործումը, քանի որ հենց դա է կանխորոշում կայքի եկամտաբեր լինելու մակարդակը:

Ինովացիայի Բացակայություն

Նախորդ գրառման մեկնաբանություններից մեկում Վարդան Պապիկյանն ասաց. “շատ առավելություններ հենց ֆեյսբուքում կան, որոնց գոնե 20% նման կամ փոխարինող ստեղծելը ահռելի ջանքեր կպահանջի…”

Այս դիտարկումն իրոք տեղին է, բայց երբ ես իմ նախորդ գրառման մեջ նշեցի, թե “ի՞նչ (հնարավորություններ/առավելություններ) են օգտագործողները ստանալու ազգային սոց. ցանցերում, որ չեն կարողանում ստանալ միջազգային ցանցերում”, ես ի  նկատի չունեի ֆեյսբուքի կամ մյուց ցանցերին նմանակելը:

Իմ պատկերացմամբ, նոր հնարավորություններ/առավելություններ առաջարկելն առաջին հերթին նշանակում է ինովացիա: Հարցն այն չէ, որ պետք է նմանակել առաջատրներին, այլ նրանում է, որ պետք է առաջարկել նորություն: Սա այն կետն է, որից կաղում են ոչ միայն հայկական սոցիալական ցանցերը, այլև այլ հայկական ռեսուրսները:

Ինովացիան արժեք է ստեղծում, ինչն էլ իր հերթին կարող է բերել համեմատական առավելության: Սակայն ինովացիան ինքնին պահանջում է ռեսուրսներ, ջանքեր և տաղանդ: Պատրա՞ստ են արդյոք հայկական սոցիալական ցանցերն այդպիսի ներդրումների, կամ նպատակահարմար են  արդյոք այդպիսի ներդրումները այսքան փոքր շուկայի պայմաններում : Ես պատասխան չունեմ:

Եթե նախորդ հարցի պատասխանը “ոչ”-ն է, ուրեմն մրցակցելը արտասահմանյան սոցիալական ցանցերի հետ համարյա անհնարին խնդիր է դառնում:

Միգրացիայի խնդիրը

Հաջորդ հրամայականը, որն իմ կարծիքով նված կարևոր չէ, հետևյալնե է. հայկական սոց. ցանցերի գերակշիռ մեծամասնությունը, եթե ոչ բոլորը, ստեղծվել են այն բանից հետո, երբ օդնոկլասսնիկի-ն և ֆեյսբուքն արդեն գրավել էին շուկան: Սա նշանակում է, որ երբ ստեղծվեց (ասենք) հայությունը, պոտենցիալ օգտագործողների 90-100%-ն արդեն օգտվում էին ուրիշ ցանցերից և այնտեղ ունեին ընկերների ձևավորված շրջանակ, որտեղ ակտիվ կոմունիկացիա էր տեղի ունենում: Այս պարագայում շատ բարդ է, եթե չասենք անհնար է մարդուն ստիպել, որ նա մի ցանցից տեղափոխվի մյուսը: Եվ սա էլ դեռ բավական չէ. մեկ մարդով սոց. ցանց չես կառուցի, պետք է , որ միգրանտն իր հետ բերի կամ իր ընկերներին, կամ իր համար նոր շրջապատ ստեղծի նոր ցանցում: Այս հանգամանքը համարյա անհնար է դարձնում  մրցակցությունը, մանավանդ հաշվի առնելով վերը նշված ինովացիայի (նորության, առավելության) բացակայությունը:

Արդյունքում

Իսկ արդյունքում ստացվում է, որ հայկական սոցիալական ցանցերը կամ դառնում են   ծանոթությունների ու “աղջիկ/տղա կպցնելու սայթեր”, կամ լավագույն դեպքում ինչ-որ ռեզերվային կայք, որտեղ այցելում ես այն ժամանակ, երբ օդնոկլասսնինկի-ում բան չկա անելու:

Այս գրառումն առաջինն է “Հայկական Սոցիալական ցանցեր” շարքից, որը բաղկացած է լինելու մի քանի մասերից.

Նախաբան

Վերջին 2-3 տարիների ընթացքում սոցիալական ցանցերը դարձան համատարած երևույթ Ինտերնետում՝ փոխելով մարդկանց “օնլայն սովորությունները ” և նրանց կոմունիկացիայի ձևը՝ այն դարձնելով ավելի բազմազան և դինամիկ: Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունն այնքան մեծ է, որ երբեմն ջնջում է իրական և վիրտուալ կյանքերի սահմանը: Այսպես, մի քանի առավել հայտնի սոցիալական ցանցեր դարձան հասարակական ֆենոմեն, ինչի հետևանքով ներգրավեցին էլ ավելի մեծ թվով մարդկանց:

Առկա Իրադրությունը

Одноклассники-ի և մասամբ նաև  Facebook-ի շուրջ աղմուկը, ինչպես նաև “ամբողջ աշխարհի հայերին մի տեղում հավաքելու” գաղափարը հանգեցրին նրան, որ այդ ալիքի վրա շատ ձեռներեցներ կամ էնտուզիաստներ սկսեցին ստեղծել սոցիալական ցանցեր:  Արդյունքում մեկը մյուսի հետևից ստեղծվեցին  ”հայկական սոցիալական ցանցեր” կատեգորիայի բազմազան և բազմաթիվ կայքեր և այժմ Ինտերնետում կարելի է գտնել տասնյակից ավելի այդպիսի կայքեր: Կայքերի ոչ լրիվ ցուցակը բերված է ստորև՝ առանց որևէ օրինաչափության.

• armeniansocialnetwork.com
• www.armroom.com/
• www.inchkachka.com/
• armeniansocial.net
• www.armenianinternational.com
• hayland.am
• druzja.am
• hayutyun.am
• yesoudu.com
• harevannerov.com
• astochka.ru

Հանուն արդարության պետք է նշել, որ “էթնիկակական կամ ազգային սոցիալական ցանց” երևույթն ինքին հազվադեպ երևույթ է, քանի որ միջազգային սոց. ցանցերը , որպես կանոն, արդեն ներգրաված են լինում պոտենցիալ օգտվողների մեծ մասին:  Հայկական Ինտերնետում իրադրությունը նման է, քանի որ  одноклассники-ն և facebook-ը ներգրավել են Հայաստանի Ինտերնետ օգտվեղների գրեթե 100%-ը: Այս դեպքում տրամաբանական հարց է առաջանում. “պե՞տք են արդյոք ազգային սոցիալական ցանցերը, եթե տվյալ երկրի (հայերի դեպքում, նաև սփյուռքի ) Ինտերնետ օգտվողների գերակշռող մեծամասնությունն արդեն միջազգային սոց. ցանցերի օգտվողներ են”:

Հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է հստակեցնել երկու կետ.

ա)ի՞նչ նպատակի են ծառայելու ազգային սոցիալական ցանցերը:

բ)ի՞նչ (հնարավորություններ/առավելություններ) են օգտագործողները ստանալու ազգային սոց. ցանցերում, որ չեն կարողանում ստանալ միջազգային ցանցերում:

Առաջին կետի միակ ռացիոնալ պատասխանը, որ ես տեսնում եմ հետևյալն է. “բոլոր հայերին/ռուսներին/ռումինացիներին… մեկ տեղում հավաքելով կարելի է ավելի հեշտությամբ և արագությամբ ինֆորմացիա տարածել (այդ թվում՝ գովազդ)”:

Երկրորդ կետի պատասխանը ինձ համար դեռևս մնում է բաց: Կարծում եմ, որ հայկական սոց. ցանցերի տերերի/հեղինակների համար ևս այս հարցը բաց է, քանի որ մինչ օրս չեմ տեսնում որևէ շոշափելի կամ ծանրակշիռ լուծում, որը կկարողանար պատասխանել այս հարցին:

Իսկ դուք ի՞նչ եք կարծում…